GMO-voedingsmiddelen: Redding of bedreiging?

De term “GMO” is in de publieke opinie een term geworden die angst oproept, maar veel mensen begrijpen wellicht niet volledig wat het betekent of welke gevolgen het heeft. Genetisch gemodificeerde organismen, die door sommigen gevreesd worden, bestaan al geruime tijd en hebben aanzienlijke vooruitgang geboekt, niet alleen in de voedingsindustrie, maar ook in de wetenschap en geneeskunde.

Zonder GMO’s zouden we de meest cruciale processen die in het menselijk lichaam plaatsvinden, niet kennen, hoe pathogenen ons aanvallen, of hoe bacteriën resistentie tegen antibiotica ontwikkelen. Een vorm van genetische modificatie bestaat al sinds de oudheid, en wordt selectieve fokkerij genoemd. Hoewel onze voorouders de DNA van planten of dieren niet direct manipuleerden, gebruikten ze kunstmatige selectie om gewassen en rassen te creëren die in staat zijn een voortdurend groeiende wereldbevolking te voeden.

Bloemkool, broccoli en kool zijn allemaal variaties van dezelfde plant, gekweekt om specifieke eigenschappen te verbeteren.

Wat zijn GMO’s?

Wat is een GMO precies? Een genetisch gemodificeerd organisme is elk organisme waarvan het genetische materiaal opzettelijk is gewijzigd. Theoretisch zou dit kunnen gelden voor alles levende, aangezien al het leven op aarde genetische informatie bevat, gecodeerd in DNA, die kan worden gewijzigd.

Het proces van DNA-modificatie varieert afhankelijk van het organisme. Voor eenvoudige eencellige organismen zoals bacteriën of gist, is het aanpassen van DNA relatief eenvoudig. Deze organismen zijn gemakkelijker te modificeren, waardoor we hun kenmerken effectief kunnen veranderen. Echter, ondanks de term “eenvoudig”, vereist het aanpassen van DNA, inclusief eencellige organismen, een breed scala aan moleculair biologische en genetische technieken die slechts door een selecte groep mensen wereldwijd beheerst worden.

Voor meercellige organismen, zoals planten en dieren, wordt dit proces aanzienlijk complexer. Deze organismen bestaan uit verschillende celtypen die duidelijke weefsels vormen (of, in het geval van planten, structuren die meristemen worden genoemd), waardoor het onmogelijk is om hun genetisch materiaal simpelweg te bewerken zonder de DNA op ongewenste plekken te beïnvloeden.

Onbekende genen of genfuncties bemoeilijken de situatie verder.

Genetisch gemanipuleerde organismen (GMO’s) worden al decennia gebruikt in wetenschap en onderzoek. Zo zijn genetisch gemanipuleerde muizen met kunstmatige mutaties onmisbaar bij het bestuderen van menselijke ziekten zoals kanker en diabetes.

De eerste GMO heeft miljoenen levens gered.

De eerste GMO die commercieel werd gebruikt, was de darmbacterie E. coli, die in de jaren 60 en 70 een modelorganisme werd voor de moleculaire biologie. Deze bacterie, vaak aangeduid als de “werkpaard van de moleculaire biologie,” hielp wetenschappers begrijpen hoe DNA-replicatie plaatsvindt en hoe eiwitten worden gevormd.

In 1978, nadat onderzoekers technieken hadden ontwikkeld om de DNA van E. coli te modificeren, ontstond het idee om menselijk insuline te produceren met behulp van deze gemodificeerde bacteriën. Voor deze doorbraak werd insuline gewonnen uit dierlijke pancreas, waarbij twee ton pancreasweefsel nodig was om slechts 200 gram insuline voor diabetici te produceren.

De insulineproductie was vroeger veel minder toegankelijk dan tegenwoordig, waar het wordt geproduceerd met behulp van genetisch gemodificeerde bacteriën en gist.^[1] Dankzij deze kosteneffectieve en efficiënte productiemethode, kunnen tegenwoordig miljoenen mensen wereldwijd een waardevol leven leiden.

Genetisch gemanipuleerde gewassen: Het grootste probleem.

De belangrijkste motivatie voor het ontwikkelen van genetisch gemodificeerde gewassen is om hun resistentie te vergroten tegen plagen en herbiciden, terwijl de houdbaarheid wordt verbeterd. Deze eigenschappen zijn essentieel voor het handhaven van voldoende voedselproductie in een wereld die te maken heeft met snel veranderende klimaatcondities en een wereldbevolking die meer dan acht miljard bedraagt.

Een andere belangrijke motivatie is het verhogen van de voedingswaarde van gewassen, waardoor kwalitatief goede voeding beschikbaar is voor mensen die in achtergestelde regio’s wonen.

De eerste genetisch gemodificeerde plant die voor menselijke consumptie werd ontwikkeld, was de “Flavr Savr” tomaat, die beter bestand was tegen bederf, waardoor deze over langere afstanden kon worden getransporteerd zonder te bederven.

Echter, dit product is niet meer verkrijgbaar.^[2]

Een opmerkelijk succesverhaal is “Golden Rice“, een genetisch gemodificeerde gewas die is ontworpen om hogere niveaus van beta-caroteen te produceren, een essentiële voorloper van vitamine A.

Deze rijst is ontwikkeld om een tekort aan vitamin A deficiëntie in ontwikkelingslanden te bestrijden. ^[3]

Momenteel is maïs de meest wijdverspreide genetisch gemodificeerde gewas wereldwijd. Het wordt gebruikt niet alleen voor de productie van menselijke voeding, maar ook als diervoeder. Binnen de Europese Unie zijn 58 genetisch gemodificeerde gewassen goedgekeurd, hoewel alleen genetisch gemodificeerde maïs wordt verbouwd, en zelfs dat in zeer beperkte mate. De EU importeert echter wel genetisch gemodificeerd diervoeder. In tegenstelling hiermee, worden GMO’s in de Verenigde Staten uitgebreid verbouwd, waar de productiekosten lager zijn en de opbrengsten hoger.

Dit benadrukt de noodzaak om de landbouwopbrengst te maximaliseren als reactie op klimaatverandering, de opkomst van nieuwe ziekteverwekkers en plagen die zich op gewassen richten. Bijvoorbeeld, per 2024 worden er geen genetisch gemodificeerde gewassen verbouwd in het Verenigd Koninkrijk.^[4]

De meest voorkomende genetische modificaties in gewassen zijn weerstand tegen herbiciden en de interne productie van insecticiden. Weerstand tegen herbiciden stelt gewassen in staat om te groeien, zelfs wanneer chemicaliën die onkruid doden worden toegepast, wat resulteert in hogere opbrengsten. Tegelijkertijd biedt het vermogen om zelf pesticiden te produceren, ingebouwde bescherming tegen schade door insecten.

Risico’s verbonden aan GMO’s

1. Verandering van DNA

Een van de grootste angsten van het publiek is dat het consumeren van GMO’s op de een of andere manier ons eigen DNA zou kunnen veranderen. Dit is echter niet mogelijk. Zodra het DNA van een organisme is gemodificeerd, blijft dit onveranderd, en de hulpmiddelen die voor de modificatie worden gebruikt, zijn afwezig in het eindproduct. Bovendien kan het genetische materiaal van GM-gewassen op geen enkele manier integreren in menselijk DNA. Het principe blijft hetzelfde: of een gewas genetisch gemodificeerd is of niet, zijn DNA gedraagt zich identiek.

Het passeert het spijsverteringssysteem, waar het afgebroken wordt in basisbouwstenen, zoals oligonucleotiden, die in het lichaam opnieuw gebruikt kunnen worden. ^[5]

2. Cry- en Bt-eiwitten

Een minder bekend risico van genetisch gemodificeerde gewassen is de aanwezigheid van Cry- en Bt-proteïnen, ontworpen specifiek om insecten te bestrijden die gewassen aanvallen. Recente gegevens suggereren echter dat deze proteïnen ontstekingsreacties en veranderingen in interne organen kunnen veroorzaken bij vee dat gevoederd wordt met genetisch gemodificeerde maïs en soja.^[6]

3. Krachtige Sprays

Een ander belangrijk punt van zorg is het gebruik van krachtige herbiciden waarmee genetisch gemodificeerde gewassen bestand zijn. Deze sprays zijn ontworpen om ongewenste planten op het land te verwijderen. Het meest voorkomende herbicide is Monsanto’s Roundup, dat glyphosaat bevat.

Residuen van glyfosaat in het eindproduct zijn in verband gebracht met een verhoogd risico op kanker.^[7]

Het is opnieuw belangrijk om op te merken dat in het Verenigd Koninkrijk, genetisch gemanipuleerde gewassen die resistent zijn tegen herbiciden en pesticiden, niet worden verbouwd. Er wordt echter genetisch gemanipuleerde mais geïmporteerd voor veevoeder.

Binnen de EU wordt momenteel slechts één genetisch gemodificeerde gewas—maïs MON 810—geteeld, en zelfs dat in beperkte hoeveelheden. ^[8]

GM-gewassen die ontwikkeld zijn om de voedingswaarde te verbeteren, zoals Golden Rice, die geen modificaties voor resistentie tegen plagen bevatten, hebben in theorie geen negatieve effecten op de menselijke gezondheid. Golden Rice wordt in verschillende landen over de hele wereld verbouwd en is veilig om te consumeren. ^[3]

Ondanks de bekende risico’s, zijn meer dan 3.000 studies en 284 instellingen wereldwijd het erover eens dat GMO’s even veilig zijn als traditioneel geteelde gewassen en aanzienlijke economische en voedingsvoordelen bieden. ^[9]

Voordelen van GMO’s

1. Cruciale rol in wetenschap en onderzoek

Het meest significante voordeel van GMO’s is hun onmisbare rol in onderzoek.

Dankzij GMO’s kunnen we nieuwe behandelingen testen voor ernstige ziekten zoals kanker en innovatieve therapeutische eiwitten produceren met het potentieel om infecties efficiënt en precies te behandelen. Zonder GMO’s zou onze kennis van biologie en gezondheid niet zo geavanceerd zijn als ze vandaag de dag is. Among all applications, onderzoek met betrekking tot GMO’s—of het nu gaat om bacteriën, gist, planten of muizen—is het minst risicovol, omdat het onderworpen is aan strikte regelgeving, en alle GMO’s worden vernietigd nadat de experimenten zijn voltooid.

2. Hoge weerstand tegen plagen

De belangrijkste voordelen van genetisch gemanipuleerde gewassen zijn hun weerstand tegen herbiciden en plagen. Naarmate de wereldbevolking groeit en de vraag naar voedselproductie toeneemt, bieden genetisch gemanipuleerde gewassen een efficiënte en kosteneffectieve oplossing om de landbouwopbrengst te verhogen. Klimaatverandering brengt nieuwe uitdagingen met zich mee, en genetisch gemanipuleerde gewassen zullen waarschijnlijk een cruciale rol spelen bij het waarborgen van voldoende voedselproductie in de toekomst.

Echter, het is essentieel om de focus te leggen op het ontwikkelen van gewassen die veerkrachtig zijn, terwijl potentiële gezondheidsrisico’s die verband houden met hun consumptie tot een minimum worden beperkt.

Hoe kunt u genetisch gemodificeerde producten (GMO) identificeren?

In de EU en het Verenigd Koninkrijk vereisen regelgevingen dat alle producten die GMO’s bevatten duidelijk gelabeld moeten zijn: “Dit product bevat genetisch gemodificeerde organismen.” Indien ingrediënten afgeleid van GMO’s worden gebruikt, moet dit ook vermeld worden in de ingrediëntenlijst van het product. De enige uitzonderingen zijn producten waarbij GMO’s minder dan 0,9% van het totale product uitmaken, en farmaceutische producten. ^[10]

Misverstanden over GMO’s zaaien angst

De angst van het publiek voor GMO’s is vaak geworteld in een gebrek aan begrip. Het is waar dat er nog veel onbekend is over veel genen. Echter, GMO’s die worden gebruikt in onderzoek of commerciële productie, zijn jarenlang bestudeerd om ervoor te zorgen dat wetenschappers precies weten welke modificaties zijn aangebracht en wat de effecten ervan zijn. Hoewel het modificeren van een eenvoudige bacterie al een uitdaging is, vereist het veranderen van de DNA-structuur van een plant jaren van werk.

Of we het nu willen of niet, GMO’s zijn een noodzakelijke stap vooruit—niet alleen in wetenschap en onderzoek, maar ook om de uitdaging aan te gaan van het voeden van een groeiende wereldbevolking in een snel veranderende wereld. Dat gezegd hebbende, het is cruciaal om grondig onderzoek te doen naar de risico’s en impact van GMO’s op de menselijke gezondheid en ecosystemen.

Sources:

[1] Ronald E Chance, Bruce H Frank; Onderzoek, Ontwikkeling, Productie en Veiligheid van Biosynthetische Menselijke Insuline - https://doi.org/10.2337/diacare.16.3.133

[2] Krieger, E. K., Allen, E., Gilbertson, L. A., Roberts, J. K., Hiatt, W., & Sanders, R. A. (2008). De Flavr Savr Tomaat, een Vroeg Voorbeeld van RNAi Technologie - https://doi.org/10.21273/HORTSCI.43.3.962

[3] Tang G, Qin J, Dolnikowski GG, Russell RM, Grusak MA. Gouden Rijst is een effectieve bron van vitamine A - doi: 10.3945/ajcn.2008.27119 Ministerie van Landbouw en Plattelandse Ontwikkeling van Slowakije - https://www.mpsr.sk/v-roku-2024-sa-v-slovenskej-republike-nepestuju-geneticky-modifikovane-rastliny/764-40-764-19235/

[4] Zhang, Y., Dong, J., Chen, J., & Pan, X. (2023). Evaluating the effect of food components on the digestion of dietary nucleic acids in human gastric juice in vitro.-https://doi.org/10.1002/fsn3.3599

[5] Robinson, Catherine A. Clinch-Jones, Julie I. Haynes, John W. Edwards: „Een langdurige toxicologiestudie bij varkens die gevoederd werden met een combinatie van genetisch gemodificeerde (GM) soja en (GM) maïs”. Journal of Organic Systems, 8(1), 2013

[6] Zhang, Luoping et al. “Blootstelling aan glyfosaat-houdende herbiciden en het risico op non-Hodgkinlymfoom: Een meta-analyse en ondersteunend bewijs.” - doi:10.1016/j.mrrev.2019.02.001

[7] Fact Sheet: Vragen en antwoorden over het EU-beleid met betrekking tot GMO's - https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/memo_15_4778

[8] Norero D. GMO, 25-jarige veiligheidsbeoordeling: 280 wetenschappelijke instellingen, meer dan 3.000 studies - https://geneticliteracyproject.org/2022/01/21/gmo-20-year-safety-endorsement-280-science-institutions-more-3000-studies/2022

[9] Verordening (EG) nr. 1830/2003 betreffende de traceerbaarheid en etikettering van genetisch gemodificeerde organismen (GMO's) en de traceerbaarheid van voedsel- en diervoederproducten die zijn afkomstig van GMO's - https://eur-lex.europa.eu/EN/legal-content/summary/genetically-modified-organisms-traceability-and-labelling.html